Η Εικονομαχία και η Εκκλησία της Ελλάδας
Κατά τον Ζ΄ αιώνα προέκυψε μεγάλο ζήτημα από την απόπειρα των αυτοκρατόρων της Κωνσταντινουπόλεως κατά της προσκυνήσεως των εικόνων, η εικονομαχία, όπως ονομάσθηκε, η οποία άσκησε μεγάλη επίδραση στην περαιτέρω πορεία της Εκκλησίας της Ελλάδας. Η εικονο-μαχική κίνηση εκδηλώθηκε αρχικά στις μικρασιατικές επαρχίες της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, ενεκολπώθη δε τις ιδέες της ο αυτοκράτορας Λέων Α΄ (711-741). Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ήταν ο Γερμανός Α΄ (715-730), ευρείας μορφώσεως, ηπίου δε και ειρηνικού χαρακτήρα ιεράρχης. Ο Λέων, μετά από μερικές προπαρασκευαστικές ενέργειες στην Κωνσταντινούπολη των εικονομάχων επισκόπων Κωνσταντίνου Νακωλείας (κοντά στη Φρυγία) και Θωμά Κλαυδιουπόλεως (κοντά στη βόρειο Γαλατία), άρχισε από το 726 να ζητεί από τον πατριάρχη Γερμανό την κατάργηση των εικόνων. Ο τελευταίος αντιδρούσε σθεναρά, η δε αντίσταση του είχε ζωηρότατη απήχηση ιδιαίτερα στην Ελλάδα, της οποίας οι κάτοικοι αποφάσισαν να προβάλουν ένοπλη αντίσταση κατά του εικονομάχου αυτοκράτορα. Συνέβη μάλιστα τότε, κατά το θέρος του 726, υποθαλάσσια ηφαιστειώδης έκρηξη, η οποία έγινε αισθητή μέχρι τα παράλια της Μικράς Ασίας και της Μακεδονίας. Από το κέντρο της εκρήξεως, μεταξύ των νήσων Θήρας και Θηρασίας, αναπήδησαν στην επιφάνεια της θάλασσας νέοι όγκοι, οι οποίοι ενώθηκαν με την αρχαία ηφαιστειώδη νήσο Ιερά (Παλαιά Καϋμένη). Το φαινόμενο αυτό ερμηνεύθηκε ως εκδήλωση θείας οργής, από μεν τον αυτοκράτορα για την προσκύνηση των εικόνων, από δε τους ευσεβείς και ορθοδόξους για τον εναντίον τους πόλεμο.
Μερικούς μήνες αργότερα οι κάτοικοι της Ελλάδας και των Κυκλάδων («συμφωνήσαντες Ελλαδικοί τε και οι των Κυκλάδων νήσων» κατά τον χρονογράφο Θεοφάνη) επαναστάτησαν αναφανδόν κατά του Λέοντα, με αρχηγούς τον Αγαλλιανό, «τουρμάρχη» της Ελλάδας και τον Στέφανο. Ανακηρύχθηκε μάλιστα και βασιλέας στην Ελλάδα ο Κοσμάς, ο οποίος παρασκεύασε ικανές στρατιωτικές δυνάμεις και ισχυρό στόλο και επέπλευσε εναντίον της Κωνσταντινουπόλεως. Ο στόλος καταστράφηκε με το υγρόν πυρ και ο μεν Αγαλλιανός ερρίφθη στη θάλασσα, ο δε Στέφανος και ο Κοσμάς παραδόθηκαν και αποκεφαλίσθηκαν 2 . Η επανάσταση λοιπόν εκείνη απέτυχε οικτρά. Ο Λέων προχώρησε τότε ανένδοτος στην εφαρμογή των σχεδίων του, αναγκάζοντας το 730 τον πατριάρχη Γερμανό σε παραίτηση καΙ εκδίδοντας το πρώτο διάταγμα κατά των εικόνων. Στην εφαρμογή του διατάγματος όμως αντιτάχθηκε ο πάπας Ρώμης Γρηγόριος Γ΄ (731-741), ο οποίος συγκάλεσε σύνοδο στη Ρώμη τον Νοέμβριο του 731 και αποφάνθηκε εναντίον των εικονομάχων. Τις αποφάσεις της συνόδου της Ρώμης έπρεπε να ασπασθεί και η Εκκλησία της Ελλάδας, η οποία διατελούσε υπό την εποπτεία του επισκόπου της Ρώμης. Αλλά προλαμβάνοντας κάθε κίνηση ο αυτοκράτορας Λέων, κατήργησε το 732 με διάταγμα κάθε δικαιοδοσία του επισκόπου Ρώμης επί της Εκκλησίας της Ελλάδας, την οποία υπήγαγε διοικητικά στην Εκκλησία Κωνσταντινουπόλεως. Έτσι συντελέσθηκε γεγονός υψίστης ιστορικής σημασίας, διότι οι επαρχίες της Ελλάδας ενώθηκαν και εκκλησιαστικά με τις λοιπές επαρχίες του Κράτους, οι δε μητροπόλεις αυτών υπήχθησαν στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.